İş Güvenliği Uzmanının Hukuki Sorumluluğu Nerede Başlar, Nerede Biter?

Bir iş kazası meydana geldiğinde en sık sorulan sorulardan biri şudur: “İş güvenliği uzmanı bu kazadan sorumlu mudur?” Bu soruya yalnızca uzmanın işyerinde görevlendirilmiş olmasına bakılarak yanıt verilemez. Görev tanımı, fiilî çalışma koşulları, yazılı bildirimler, öngörülebilirlik, olası ihmal ve nedensellik bağı birlikte incelenmelidir.

1. İş sağlığı ve güvenliğinde asli sorumluluk kime aittir?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü işverene verir. İşveren; risklerin önlenmesi, organizasyonun kurulması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, çalışanların eğitilmesi ve önlemlerin uygulanmasının izlenmesi gibi görevleri yerine getirmelidir.

İSG hizmetlerinin işyeri dışındaki uzman kişi veya kuruluşlardan alınması, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İş güvenliği uzmanının görevlendirilmesi, bütün operasyonel ve mali kararların uzmana devredildiği anlamına gelmez.

2. İş güvenliği uzmanının mevzuattan doğan görevleri

İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'in 9. maddesi, uzman görevlerini beş ana grupta toplar:

Rehberlik

Çalışma yöntemleri, makine ve ekipmanlar, KKD, iş organizasyonu ve güvenlik tedbirleri konusunda işverene öneriler sunmak; gerekli tedbirleri yazılı bildirmek.

Risk değerlendirmesi

Risk değerlendirmesi çalışmalarına ve uygulamasına katılmak, alınması gereken önlemleri önermek ve uygulamaları takip etmek.

Çalışma ortamı gözetimi

Saha gözetimini yürütmek; gerekli bakım, kontrol ve ölçümlerin planlanmasına katkı sağlamak ve uygulamaları kontrol etmek.

Eğitim, bilgilendirme ve kayıt

İSG eğitimleri, talimatlar, acil durum hazırlığı ve gerekli dokümantasyon süreçlerinde mevzuatın belirlediği görevleri yerine getirmek.

İş birliği ve koordinasyon

İşyeri hekimi, İSG kurulu, çalışan temsilcileri ve diğer birimlerle iş birliği yapmak.

Uzmanın görevleri Yönetmelik’in 9. maddesinde düzenlenir. Tespit, somut öneri, kayıt ve uygulamaların izlenmesi bu görevlerin parçasıdır. Yetkili mercilere bildirim ise her uygunsuzluk için değil, 6331 sayılı Kanun’un 8/2. maddesi ve Yönetmelik’in 11/3. maddesindeki koşullarda gündeme gelir.

3. Uzman tespit ettiği her uygunsuzluktan sorumlu mudur?

Hayır. Uygunsuzluğun tespit edilmesi, giderilmesinin bütünüyle uzmana ait olduğu anlamına gelmez. Örneğin açık döşeme kenarında korkuluk bulunmaması hâlinde uzman tehlikeyi tanımlar, uygun toplu koruma tedbirlerini önerir ve gerekli takip/bildirim işlemlerini yapar. Sistemin kurulması ve işin güvenli şekilde organize edilmesi ise ilgili işverenin yükümlülüğüdür.

Bununla birlikte incelemede şu sorular önem taşır:

• Tehlike zamanında ve yeterli açıklıkta tespit edildi mi?
• Gerekli önlemler işverene yazılı bildirildi mi?
• Öneriler riskin niteliğine uygun ve uygulanabilir miydi?
• Düzeltici faaliyetlerin takibi yapıldı mı?
• Kanunda ve Yönetmelik’te belirtilen bildirim koşulları oluşmuşsa ilgili mercilere bildirim yapıldı mı?

4. Onaylı defterin hukuki önemi

İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği'nin 7. maddesi kapsamında onaylı deftere yazılan tespit ve öneriler işverene tebliğ edilmiş sayılır. Bu nedenle defter, işverenin belirli bir tehlike hakkında bilgilendirildiğini ortaya koyan önemli bir kayıt olabilir.

İyi bir tespit kaydında yer, tarih, tehlikenin teknik tanımı, muhtemel sonuç, somut önlem ve takip bilgileri yer almalıdır.

Onaylı defterdeki kayıtlar, bildirimin içeriği ve zamanı bakımından somut olayda delil olarak değerlendirilebilir. Ancak bir kaydın bulunması, uzmanın bütün yasal yükümlülüklerini yerine getirdiğini veya herhangi bir kusurunun bulunmadığını kendiliğinden kanıtlamaz. Bu konuda kesin değerlendirme, olayın delilleri ve uygulanabilir hukuk kuralları üzerinden yapılır.

5. Mevzuat hükmü ile hukuki değerlendirme arasındaki fark

İş güvenliği uzmanının sorumluluğu tartışılırken üç farklı düzey birbirinden ayrılmalıdır: mevzuatın açıkça düzenlediği görev, mesleki uygulama önerisi ve somut olayın hukuki değerlendirmesi. Bunlar aynı anlama gelmez.

6. Hayati tehlikede bildirim yükümlülüğü

6331 sayılı Kanun’un 8/2. maddesi, uzmanın eksiklik ve aksaklıklarla tedbir ve tavsiyelerini işverene yazılı bildirmesini öngörür. Aynı fıkrada; bildirilen eksikliklerin acil durdurmayı gerektirmesi veya yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı ve benzeri acil ve hayati tehlike oluşturması ya da meslek hastalığına sebep olabilecek ortamların bulunması ve işverenin gerekli tedbirleri almaması hâlinde yetkili mercilere bildirim düzenlenmiştir. Yönetmelik’in 11/3. maddesi ise yazılı bildirilen belirli hayati tehlikelerin makul sürede giderilmemesi durumunda il müdürlüğüne yazılı bildirim yükümlülüğünü belirtir. Bu iki düzenlemenin lafzı ve kapsamı birlikte dikkate alınmalıdır.

Kanun’un 8/2. maddesinde Bakanlığın yetkili birimine ve varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine bildirim düzenlenmiştir. Yönetmelik’in 11/3. maddesinde ise işyerinin bağlı bulunduğu çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne yazılı bildirim öngörülür. Uygulamada bildirim yapılacak merci ve usul bakımından yürürlükteki resmî düzenlemeler esas alınmalıdır.

6331 sayılı Kanun’un 8/2. maddesinde, bu fıkradaki bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesiyle ilgili belge askıya alma yaptırımı da düzenlenmiştir. Yaptırımın uygulanabilirliği bakımından yürürlükteki metin ve somut şartlar esas alınmalıdır.

7. İş güvenliği uzmanı işi durdurabilir mi?

Yönetmeliğin 10. maddesi, ciddi ve önlenemez hayati tehlikenin acil müdahale gerektirmesi hâlinde işin durdurulması için işverene başvurma yetkisi tanır. Bu yetki, 6331 sayılı Kanun'un 25. maddesinde düzenlenen idari iş durdurma prosedürüyle aynı değildir.

Örneğin açık kenarda korumasız çalışma görülmesi hâlinde uzman tehlikeyi gecikmeden ilgili yetkililere bildirmeli, güvenli koşullar sağlanana kadar çalışmanın sürdürülmemesini talep etmeli ve olayın özelliklerine göre kanuni bildirim süreçlerini değerlendirmelidir.

8. İş kazasında uzman otomatik olarak suçlu sayılır mı?

Hayır. Ceza hukuku açısından sorumluluk, kişisel davranış veya ihmal, dikkat ve özen yükümlülüğü, öngörülebilirlik, önlenebilirlik ve neticeyle kurulan nedensellik bağı çerçevesinde değerlendirilir. Yaralanma ve ölüm hâllerinde Türk Ceza Kanunu'nun sırasıyla 89. ve 85. maddeleri gündeme gelebilir; ancak bunların uygulanması için suçun tüm unsurlarının oluşması gerekir.

İncelemede görevlendirme kapsamı, fiilî çalışma süresi, tehlikenin ortaya çıkışı, denetim kayıtları, yazılı bildirimler, alınan önlemler ve diğer sorumluların davranışları birlikte ele alınır. Birden çok kişiye kusur atfedilebileceği gibi somut olayda uzmana kusur atfedilmemesi de mümkündür.

9. Cezai, hukuki ve idari sorumluluk farkı

Bu alanlar birbirinden ayrıdır. Bir olayda farklı hukuki süreçler birlikte yürüyebilir; ancak herhangi bir sorumluluk türü kendiliğinden oluşmaz.

10. Taşeronlu şantiyelerde sorumluluk ve koordinasyon

Çok işverenli şantiyelerde asıl işveren, alt işverenler, saha yönetimi ve uzmanların görevleri birlikte değerlendirilir. Aynı katta kaynak, boya, elektrik montajı ve malzeme taşıma gibi faaliyetlerin eş zamanlı yürütülmesi etkileşim risklerini artırabilir.

Uzman, faaliyetlerin risklerini değerlendirmeye katılmalı, koordinasyon önlemlerini önermeli ve tespitlerini bildirmelidir. İş programının düzenlenmesi, gerekli ekipmanın temini ve güvenli iş organizasyonu bakımından ilgili işverenlerin sorumluluğu devam eder. Birden fazla işverenin bulunduğu işyerleri için 6331 sayılı Kanun'un koordinasyon hükümleri de dikkate alınmalıdır.

11. Uzman mesleki sorumluluğunu nasıl yönetmeli?

1. Görevlendirmeyi doğrulayın: İSG-KATİP sözleşmesi, görev süresi ve işyeri kapsamını kontrol edin.
2. Saha gözetimini belgeleyin: Tarih, alan, tespit ve teknik bulguları düzenli kaydedin.
3. Yazılı bildirim yapın: Özellikle ciddi risklerde sözlü uyarıyla yetinmeyin.
4. Onaylı defteri doğru kullanın: Genel ifadeler yerine somut ve uygulanabilir önlemler yazın.
5. Takip edin: Termin verilmesini değil, önlemin uygulanmasını ve etkinliğini izleyin.
6. Hayati tehlike prosedürünü uygulayın: Kanuni şartlar oluştuğunda gerekli bildirimleri yapın.
7. Delil bütünlüğünü koruyun: Fotoğraf, tutanak ve yazışmaları doğrulanabilir biçimde saklayın.
8. Yetki veya kaynak engellerini bildirin: Denetimi engelleyen koşulları yazılı kayıt altına alın.
9. Gerçeğe aykırı kayıt düzenlemeyin: Yapılmayan eğitim veya kapatılmayan uygunsuzluk yapılmış gibi gösterilmemelidir.
10. Mesleki bağımsızlığı koruyun: Üretim baskısı ciddi tehlikeleri görmezden gelme gerekçesi olamaz.

12. Örnek olay: Yüksekten düşme kazası

Bir şantiyenin 12. katında açık döşeme kenarından düşme yaşandığını varsayalım. Hukuki değerlendirme, olayın gelişimine göre değişir:

Bu senaryoların hiçbiri tek başına kesin kusur sonucu doğurmaz. Örnekler mevzuatın birebir hükmü değil, değerlendirme amacıyla oluşturulmuş varsayımlardır. Somut deliller ve ilgili hukuki ölçütler belirleyicidir.

13. Sık sorulan sorular

Sonuç: Sorumluluğun sınırı görev, ihmal ve somut olayla belirlenir

İş güvenliği uzmanı ne işyerindeki her olumsuzluğun tek sorumlusu ne de kendi mesleki görevlerinden muaf bir kişidir. İşverenin güvenli çalışma ortamı sağlama yükümlülüğü sürerken uzman; riskleri değerlendirme, önerme, yazılı bildirme, takip etme ve şartları oluştuğunda yetkili mercilere bildirim görevlerini yerine getirmelidir.

Hukuki sorumluluk unvandan değil, somut olayda ilgili kişinin yükümlülükleri, olası ihmali ve sonuçla ilişkisi üzerinden değerlendirilir.

Hukuki bilgilendirme: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa, bilirkişi incelemesi veya mahkeme kararı yerine geçmez. Mevzuat hükümlerinden hareketle yapılan yorumlar, kanunun birebir hükmü olarak değerlendirilmemelidir. Somut uyuşmazlıklarda yürürlükteki mevzuat ve yetkili hukukçuların değerlendirmesi esas alınmalıdır.