İş kazalarının önemli bir bölümü yalnızca çalışan ekipmandan değil, bakım, onarım, temizlik veya arıza giderme sırasında ekipmanın beklenmedik şekilde yeniden enerjilenmesinden kaynaklanabilir. Elektrik panosundaki şalterin kapatılması tek başına her zaman güvenli bir çalışma ortamı oluşturmaz.
Çünkü siz çalışma yaparken başka biri şalteri yeniden açabilir, depolanmış enerji açığa çıkabilir veya ekipman farklı bir enerji kaynağından beslenebilir. Bu noktada LOTO (Lockout/Tagout – Kilitleme ve Etiketleme) sistemi devreye girer.
LOTO Nedir?
LOTO, bakım veya müdahale yapılacak makine ve ekipmanların tehlikeli enerji kaynaklarından güvenli biçimde izole edilmesi için uygulanan bir tehlikeli enerji kontrol yöntemidir.
Buradaki kritik nokta şudur: Etiket uyarır, kilit ise fiziksel olarak müdahaleyi engeller. Bu nedenle yalnızca bir uyarı levhası asılması, uygulanabilir bir enerji izolasyon noktasında fiziksel kilitlemenin yerine geçmemelidir.
LOTO Neden Gereklidir?
Bir elektrik panosunda şalterin kapatıldığını düşünelim. Çalışan, enerjinin kesildiğini düşünerek ekipmanda bakım yapmaya başlıyor. Ancak panoya gelen başka bir çalışan şalterin neden kapalı olduğunu bilmiyor ve tekrar açıyor.
Sonuç;
- Elektrik çarpması,
- Ark/parlama kaynaklı yaralanma,
- Yangın,
- Patlama,
- Makine parçalarının beklenmedik hareketi,
- Sıkışma veya ezilme,
- Ciddi yaralanma veya ölüm
olabilir.
LOTO uygulaması tam olarak bu senaryoyu önlemeyi amaçlar. “Şalteri kapattım.” yeterli değildir. Asıl soru şudur: Enerjinin kesildiğini doğruladım mı ve ben çalışırken tekrar verilmesini fiziksel olarak engelledim mi?
LOTO Süreci Nasıl Uygulanır?
LOTO işlemi işletmenin belirlediği yazılı prosedür, risk değerlendirmesi ve yetkilendirme sistemi doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. Genel yaklaşım aşağıdaki adımlardan oluşur:
Çalışmayı durdur ve hazırlan
Bakım başlamadan önce ekipmanı durdurun ve çalışmanın kapsamını netleştirin. Tüm enerji kaynaklarını belirleyin.
Enerji kaynaklarını kes ve izole et
Elektrik, hidrolik, pnömatik, termal ve diğer tüm enerji türlerini tanımlanmış izolasyon noktalarından ayırın.
İzolasyon noktasını kilitle
Uygun LOTO kilidi ve aparatıyla enerji izolasyon elemanını güvenli konumda kilitleyin.
Etiketle
“Dikkat – Çalışma Var – Enerji Vermeyin” benzeri uyarı etiketini kilitleme noktasına ekleyin.
Depolanmış enerjiyi kontrol et
Kondansatör, basınç, yay ve yükseltilmiş ekipman gibi depolanmış enerjileri boşaltın veya sınırlandırın.
Enerjinin kesildiğini doğrula
Çalışmaya başlamadan önce izolasyonun etkili olduğunu uygun yöntemle doğrulayın; sonra işe başlayın.
Enerji Türleri Nelerdir?
Enerji denildiğinde yalnızca elektrik düşünülmemelidir. LOTO uygulamasından önce ekipmanın tüm tehlikeli enerji kaynakları belirlenmelidir.
Elektrik
Panolar, MCC'ler, motorlar, inverterler ve elektrikli ekipmanlar.
Mekanik
Dönen parçalar, konveyörler, hareketli elemanlar ve sıkışma bölgeleri.
Hidrolik
Basınçlı yağ sistemleri, silindirler ve hidrolik devreler.
Pnömatik
Basınçlı hava hatları, valfler ve pnömatik ekipmanlar.
Termal
Sıcak yüzeyler, buhar sistemleri ve proses ekipmanları.
Diğer Enerjiler
Kimyasal enerji, yer çekimi kaynaklı enerji ve depolanmış potansiyel enerji.
LOTO Sadece Elektrik İşlerinde mi Kullanılır?
Hayır. LOTO denildiğinde çoğu kişinin aklına elektrik panoları gelse de sistem yalnızca elektrik enerjisi için kullanılmaz. Bu nedenle LOTO uygulamasından önce ekipmanın enerji izolasyon noktalarının tamamının belirlenmesi büyük önem taşır.
GES sahalarında LOTO neden önemlidir?
Güneş Enerjisi Santrallerinde enerji izolasyonu özellikle dikkat gerektirir. GES sahalarında DC sistemler, AC sistemler, inverterler, panolar, trafolar, enerji depolama sistemleri ve yardımcı enerji kaynakları birlikte bulunabilir.
PV modüller ışık aldığı sürece DC gerilim üretebilir.
İnverter ve yardımcı beslemeler nedeniyle birden fazla enerji kaynağı bulunabilir.
Sistemin tasarımına uygun tüm izolasyon noktaları belirlenmelidir.
Bakım öncesi enerjisiz durum yetkili kişilerce teyit edilmelidir.
LOTO Uygulamasında Sık Yapılan Hatalar
Sadece şalteri kapatmak
Fiziksel kilitleme yapılmadan işe başlamak ciddi risk oluşturur.
Yalnızca etiket asmak
Etiket uyarır; fakat uygun izolasyon noktasında kilitlemenin yerini tutmaz.
Tüm enerji kaynaklarını belirlememek
Sadece elektrik enerjisine odaklanıp diğer enerji türlerini gözden kaçırmak tehlikelidir.
Depolanmış enerjiyi unutmak
Basınç, yay, kondansatör ve potansiyel enerji kontrol altına alınmalıdır.
Doğrulama yapmamak
Enerjisizliği test etmeden işe başlamak LOTO'nun kritik aşamasını atlamaktır.
Grup LOTO'yu uygulamamak
Birden fazla kişinin çalıştığı işlerde kişisel kilit ve grup prosedürü kritik önemdedir.
LOTO'da İş Güvenliği Kültürü
LOTO yalnızca kilit, etiket ve birkaç ekipmandan oluşan teknik bir sistem değildir. Etkili bir LOTO sistemi için işletmede; yazılı enerji kontrol prosedürlerinin hazırlanması, izolasyon noktalarının tanımlanması, çalışanların yetkilendirilmesi, eğitimlerin verilmesi, uygun LOTO ekipmanlarının sağlanması ve uygulamanın düzenli olarak denetlenmesi gerekir.
Sonuç
Bakım ve onarım faaliyetlerinde en tehlikeli varsayımlardan biri “Makine kapalı, dolayısıyla güvenli.” düşüncesidir. Makinenin durmuş olması, tehlikeli enerjinin tamamen ortadan kaldırıldığı anlamına gelmez.
Güvenli çalışma için enerji kaynakları belirlenmeli, sistem durdurulmalı, enerji izole edilmeli, izolasyon noktaları kilitlenip etiketlenmeli, depolanmış enerji kontrol altına alınmalı ve enerjisiz durum doğrulandıktan sonra çalışmaya başlanmalıdır.