Demiryolu ve Tünel Çalışmalarında İş Güvenliği: Riskler, Önlemler ve Saha Uygulamaları

Demiryolu ve tünel yapım projeleri; çok sayıda disiplinin aynı çalışma alanında eş zamanlı faaliyet göstermesi, ağır iş makinelerinin kullanılması, kısıtlı çalışma alanları ve değişken saha koşulları nedeniyle yüksek seviyede iş sağlığı ve güvenliği yönetimi gerektirir.

Özellikle yer altı tünellerinde havalandırma, gaz ve toz maruziyeti, yangın, göçük, patlatma ve acil tahliye gibi riskler öne çıkarken; demiryolu çalışmalarında tren hareketleri, raylı iş makineleri, enerji sistemleri ve hat üzerinde çalışan personelin korunması kritik önem taşır.

Demiryolu ve Tünel Çalışmalarının Başlıca Riskleri

1. Demiryolu Hattında Çalışma Güvenliği

Aktif veya işletmeye yakın demiryolu hatlarında yapılan çalışmalar, klasik şantiye araç trafiğinden farklı bir risk yapısına sahiptir. Trenlerin hareket alanı raylarla sınırlıdır ve kısa mesafede yön değiştirmesi mümkün değildir.

Bu nedenle çalışma alanı ile aktif hat arasında kontrollü bir sistem oluşturulmalıdır.

• Çalışma başlamadan önce aktif ve kapalı hatlar açık şekilde belirlenmelidir.
• Hat üzerinde çalışma yetkisi ve çalışma sınırları tanımlanmalıdır.
• Tren hareketleriyle saha faaliyetleri arasında koordinasyon sağlanmalıdır.
• Personel için güvenli kaçış veya bekleme alanları oluşturulmalıdır.
• Yetkisiz personelin ray hattına girişi engellenmelidir.
• Gerekli alanlarda gözcü veya hat emniyet personeli görevlendirilmelidir.
• Gece çalışmalarında görüş mesafesi ve saha aydınlatması yeterli olmalıdır.

2. Tünel Kazısı ve Göçük Riski

Tünel çalışmalarındaki en kritik risklerden biri kazı yüzeyi, tavan veya yan duvarlardan kontrolsüz malzeme düşmesi ve zemin kararsızlığıdır.

Kazı ilerledikçe zemin şartları değişebileceğinden güvenlik kontrolleri yalnızca proje başlangıcında değil, çalışma boyunca sürdürülmelidir.

• Jeolojik ve jeoteknik koşullar düzenli takip edilmelidir.
• Kazı sonrası tahkimat geciktirilmemelidir.
• Riskli alanlar fiziksel olarak sınırlandırılmalıdır.
• Püskürtme beton, kaya bulonu, çelik iksa veya diğer destek sistemleri projeye uygun uygulanmalıdır.
• Gevşek kaya veya malzeme kontrollü şekilde temizlenmelidir.
• Deformasyon veya olağan dışı hareketler izlenmelidir.

3. Havalandırma ve Tünel Atmosferi

Yer altındaki çalışma alanlarında temiz hava sürekliliğinin sağlanması temel güvenlik şartlarından biridir. İş makinelerinin egzoz gazları, kaynak dumanları, patlatma sonrası gazlar ve doğal jeolojik oluşumlar çalışma atmosferini etkileyebilir.

Kontrol edilmesi gereken başlıca parametreler

• Oksijen seviyesi
• Karbon monoksit
• Karbondioksit
• Yanıcı veya patlayıcı gazlar
• Toz konsantrasyonu
• İşlem veya jeolojik yapıya bağlı diğer gazlar

Ölçüm sonuçları yalnızca anlık kontrol olarak görülmemeli; risk değerlendirmesine göre sürekli veya periyodik izleme sistemi kurulmalıdır.

4. Toz ve Silika Maruziyeti

Tünel kazısı, delme, kırma ve beton işlemleri çalışanların önemli miktarda mineral toza maruz kalmasına neden olabilir.

Toz kontrolünde öncelik çalışanlara maske dağıtmak değil, oluşan tozu kaynağında azaltmaktır.

• Islak delme veya uygun toz bastırma yöntemleri kullanılmalıdır.
• Lokal emiş ve mekanik havalandırma sağlanmalıdır.
• Çalışma alanlarında kuru süpürme gibi toz kaldıran yöntemlerden kaçınılmalıdır.
• Maruziyet değerlendirmeleri yapılmalıdır.
• Gerekli durumlarda uygun solunum koruyucu kullanılmalıdır.

5. Tünel İçinde Araç ve İş Makinesi Trafiği

Tünel içerisinde yaya ve araçların aynı güzergâhı kullanması ezilme, sıkışma ve çarpma riskini önemli ölçüde artırır.

• Yaya ve araç güzergâhları mümkün olduğunca ayrılmalıdır.
• Hız limitleri açık şekilde belirlenmelidir.
• Geri manevralar mümkün olduğunca azaltılmalıdır.
• Kör noktalar kamera, sensör veya yardımcı personelle kontrol edilmelidir.
• Reflektif işaretleme ve yüksek görünürlüklü kıyafet kullanılmalıdır.
• Tünel içindeki trafik yönü ve geçiş öncelikleri önceden belirlenmelidir.

6. Patlatma Çalışmaları

Delme-patlatma yöntemi kullanılan tünellerde patlayıcı maddelerin depolanması, taşınması, hazırlanması ve ateşlenmesi ayrı bir çalışma prosedürü kapsamında yönetilmelidir.

• Patlatma yalnızca yetkili personel tarafından yürütülmelidir.
• Patlatma alanı önceden boşaltılmalıdır.
• Girişler kontrol altına alınmalıdır.
• Sesli veya görsel uyarı sistemi kullanılmalıdır.
• Patlatma sonrası alan kontrol edilmeden personel girişine izin verilmemelidir.
• Patlatma sonrası gazların uzaklaştırılması için yeterli havalandırma yapılmalıdır.

7. Elektrik ve Enerji Sistemleri

Tünel şantiyelerinde enerji ihtiyacı yüksek olduğundan geçici elektrik tesisatları, uzatma kabloları, dağıtım panoları ve makinelerin enerji bağlantıları sürekli kontrol edilmelidir.

• Panolar fiziksel darbe ve suya karşı korunmalıdır.
• Uygun kaçak akım ve aşırı akım koruması bulunmalıdır.
• Kablolar araç güzergâhlarında zarar görmeyecek şekilde korunmalıdır.
• Enerji kesme ve kilitleme-etiketleme prosedürleri uygulanmalıdır.
• Elektrik işlerine yalnızca yetkili personel müdahale etmelidir.

8. Yangın Riski

Tünel içerisindeki yangın, açık alan şantiyelerine göre çok daha ciddi sonuçlar doğurabilir. Duman hızla görüşü azaltabilir ve çalışanların tahliye güzergâhını kullanmasını güçleştirebilir.

• Yanıcı ve parlayıcı maddeler kontrollü depolanmalıdır.
• Sıcak çalışmalar izin sistemiyle yürütülmelidir.
• Yangın söndürme ekipmanları çalışma alanına uygun aralıklarla yerleştirilmelidir.
• Kaçış güzergâhları sürekli açık tutulmalıdır.
• Acil haberleşme sistemi oluşturulmalıdır.
• Yangın senaryolu tatbikatlar yapılmalıdır.

9. Acil Durum ve Tahliye

Uzun tünellerde acil bir durumda çalışanların dışarı çıkması zaman alabileceğinden, tahliye planlaması projenin başlangıç aşamasında ele alınmalıdır.

• Acil durum çıkış güzergâhları belirlenmelidir.
• Kaçış yönlendirmeleri görünür olmalıdır.
• Tünel boyunca haberleşme sistemi sağlanmalıdır.
• Personelin çalışma noktası ve sayısı takip edilebilmelidir.
• Kurtarma ekipmanları erişilebilir noktalarda tutulmalıdır.
• Yangın, göçük ve yaralanma senaryoları için tatbikat yapılmalıdır.

10. Gürültü, Titreşim ve Aydınlatma

Delici makineler, kırıcılar, havalandırma sistemleri ve ağır ekipmanlar tünel içerisinde yüksek gürültü ve titreşim seviyelerine neden olabilir.

• Gürültü kaynakları mümkün olduğunca izole edilmelidir.
• Maruziyet süreleri yönetilmelidir.
• Gerekli alanlarda işitme koruyucuları kullanılmalıdır.
• Çalışma yüzeyi ve yaya yolları yeterli şekilde aydınlatılmalıdır.
• Acil aydınlatma sistemi bulunmalıdır.

11. Kişisel Koruyucu Donanımlar

KKD seçimi, yapılan işe ve risk değerlendirmesine göre belirlenmelidir. Her çalışan için aynı KKD kombinasyonunun otomatik olarak yeterli kabul edilmesi doğru değildir.

Tipik saha uygulamalarında ihtiyaç duyulabilecek ekipmanlar:

• Koruyucu baret
• Yüksek görünürlüklü iş kıyafeti
• Koruyucu iş ayakkabısı
• Koruyucu gözlük veya yüz siperi
• Uygun iş eldiveni
• İşitme koruyucu
• Riske uygun solunum koruyucu
• Yüksekte çalışma varsa tam vücut emniyet kemeri

Demiryolu ve Tünel Çalışmaları İçin Saha Kontrol Listesi

Saha Yönetiminde İş İzni Sistemi

Demiryolu ve tünel projelerinde özellikle yüksek riskli faaliyetlerin iş izin sistemiyle yönetilmesi saha kontrolünü güçlendirir.

Aşağıdaki faaliyetler proje şartlarına göre izin sistemine bağlanabilir:

• Sıcak çalışma
• Elektrik ve enerji izolasyonu
• Patlatma
• Kapalı veya sınırlı alan çalışmaları
• Yüksekte çalışma
• Kaldırma operasyonları
• Aktif demiryolu hattına giriş

Sonuç

Demiryolu ve tünel projelerinde iş güvenliği; tek bir kontrol listesi veya KKD uygulamasıyla yönetilemeyecek kadar çok katmanlıdır.

Etkin bir sistem; risk değerlendirmesi, mühendislik kontrolleri, trafik ve hat yönetimi, gaz ölçümü, havalandırma, tahkimat, iş izinleri, eğitim, acil durum planlaması ve sürekli saha denetiminin birlikte yürütülmesini gerektirir.

Özellikle tünel içerisinde yapılan çalışmalarda koşulların sürekli değişebileceği unutulmamalı; risk değerlendirmesi sahadaki gerçek durumla birlikte güncel tutulmalıdır.